Πελαγική πανίδα

Η ζωή εμφανίστηκε στην θάλασσα και εκεί διαφοροποιήθηκε στις βασικές ταξινομικές κατηγορίες. Aυτός είναι ο λόγος γιά τον οποίο στη θάλασσα συναντώνται όλες σχεδόν οι ανώτερες ταξινομικές κατηγορίες ενώ ο αριθμός των θαλάσσιων ειδών είναι περιορισμένος σε σχέση με αυτόν της χέρσου. Στο χερσαίο περιβάλλον η ετερογένεια των συνθηκών στον χώρο και στον χρόνο προκάλεσαν ταχύτερη ειδογένεση και γι'αυτό η μεγάλη πλειονότητα των σημερινών (σήμερα ζώντων) ειδών είναι χερσαία.
Ωστόσο το θαλάσσιο περιβάλλον κατοικείται από ένα πλήθος οργανισμών με εξαιρετικά ποικίλλη εμφάνιση και ακόμη πιό ποικίλλη λειτουργία. (tm)κοπός αυτής της ενότητας είναι να δώσει μιά σύντομη εικόνα αυτής της ποικιλλομορφίας και να περιγράψει τις προσαρμογές που έχουν αναπτύξει οι θαλάσσιοι οργανισμοί ώστε να ανταποκριθούν στις διάφορες συνθήκες του θαλασσίου περιβάλλοντος.

Πλαγκτόν

Με τον όρο πλαγκτόν χαρακτηρίζουμε τους οργανισμούς εκείνους που ζουν αιωρούμενοι στην στήλη του νερού και αδυνατούν να κινηθούν σε κατεύθυνση αντίθετη με αυτήν των ρευμάτων.

Oι πλαγκτονικοί οργανισμοί διακρίνονται καταρχήν σε φυτοπλαγτονικούς (δηλαδή οργανισμούς που αποκτούν ενέργεια μέσω της φωτοσύνθεσης) και ζωοπλαγκτονικούς.

Φυτοπλαγκτονικοί

Oι φυτοπλαγκτονικοί οργανισμοί είναι συνήθως μικροσκοπικοί μονοκύτταροι οργανισμοί που, σε μερικά είδη, σχηματίζουν νήματα ή αθροίσματα κυττάρων (θαλλούς).

Tο φυτοπλαγκτόν αποτελεί την βασική πηγή τροφής που εφοδιάζει με ενέργεια όλο το θαλάσσιο οικοσύστημα και αναπτύσσεται χρησιμοποιώντας ανόργανα άλατα (κυρίως νιτρικά και φωσφορικά), ηλιακή ακτινοβολία και φυσικά CO₂. Στις εύκρατες περιοχές η άριστη δόση των δύο πρώτων παραγόντων συναντάται την άνοιξη και το φθινόπωρο οπότε έχουμε την πληθυσμιακή έκρηξη του φυτοπλαγκτού (bloom), δηλαδή μιά ταχεία αύξηση της συγκέντρωσης των φυτοπλαγκτονικών οργανισμών στο θαλασσινό νερό. H έκρηξη αυτή είναι πολύ σημαντική γιά ένα μεγάλο φάσμα οργανισμών που φροντίζουν να συγχρονίζουν με αυτήν την περίοδο της εκκόλαψης των αυγών τους ώστε οι νεαροί απόγονοί τους (προνύμφες) να έχουν αρκετή τροφή γιά τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους.

Eδώ πρέπει να σημειωθεί ότι υπερβολικά μεγάλες συγκεντρώσεις φυτοπλαγκτού όταν συντρέχουν και άλλοι παράγοντες (περιορισμένη κυκλοφορία νερού κλπ) είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε υπερβολική παραγωγή δευτερογενών μεταβολιτών (τοξίνες) που μπορεί να έχουν σαν αποτέλεσμα την δηλητηρίαση διαφόρων θαλάσσιων οργανισμών σε αρκετά εκτεταμένες περιοχές . Aυτές οι μεγάλες αλλά παροδικές συγκεντρώσεις κυριαρχούν στην βιοκοινωνία και αυτό μπορεί να οδηγήσει στην αλλαγή χρώματος του νερού που ονομάζεται "κόκκινη παλίρροια".

Zωοπλαγκτόν

Στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνονται πολλά είδη ζωικών οργανισμών μικρού συνήθως μεγέθους που ζούν όλη τη ζωή τους σαν πλαγκτονικοί οργανισμοί (ολοπλαγκτόν) ή και νεαρά λαρβικά άτομα από μεγαλύτερους οργανισμούς που μετά την εκκόλαψη των αυγών περνούν μιά φάση της ζωής τους σαν πλαγκτονικοί οργανισμοί (μεροπλαγκτόν) ενώ μετά την "ενηλικίωσή" τους αποκτούν τελείως διαφορετικό τρόπο ζωής και εντάσσονται στο νηκτόν ή στο βένθος. Oι ζωοπλαγκτονικοί οργανισμοί τρέφονται κυρίως με Φυτοπλαγκτόν και τριπτόν.
Tόσο οι φυτοπλαγκτονικοί όσο και οι ζωοπλαγκτονικοί οργανισμοί ακριβώς λόγω της περιορισμένης τους δυνατότητας γιά ενεργό μετακίνηση προκειμένου να αποφύγουν την βύθιση είναι υποχρεωμένοι να έχουν ειδικό βάρος όσο το δυνατόν πλησιέστερο σε αυτό του θαλασσινού νερού και επειδή το κυτταρόπλασμα (το υγρό στο εσωτερικό των κυττάρων τους) είναι μεγαλύτερου ειδικού βάρους δημιουργούν σταγονίδια ελαίου. Γιά τον ίδιο λόγο διαθέτουν λεπτά εξαρτήματα μεγάλου μήκους ενώ το σώμα τους είναι εξαιρετικά μικρού όγκου ώστε ο λόγος επιφάνεια σώματος/όγκος σώματος να καθίσταται μέγιστος γιατί η τριβή, η οποία επιβραδύνει την βύθιση, εξαρτάται από τον λόγο αυτό. Aλλες προσαρμογές γιά την αποφυγή της βύθισης είναι η ελαχιστοποίηση του βάρους των σκελετικών μερών, η δημιουργία αερίου που συγκρατείται σε διαφόρων είδών θαλάμους που λειτουργούν σαν πλωτήρες κλπ.

Στην Εικόνα 12 δίνεται ένας συστηματικός κατάλογος των κυριοτέρων ομάδων των πλαγκτονικών οργανισμών.

Nηκτόν

Oργανισμοί με κολυμβητικές ικανότητες που τους επιτρέπουν να μετακινούνται ενεργητικά στην στήλη νερού και να κινούνται σε κατεύθυνση αντίθετη με αυτήν των ρευμάτων.

Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται τα ψάρια, τα θαλάσσια θηλαστικά (φάλαινες, δελφίνια, φώκιες), οι θαλάσσιες χελώνες, μερικά είδη πτηνών όπως οι πιγκουΐνοι, καθώς και αρκετά είδη ασπονδύλων όπως τα Kεφαλόποδα (Σουπιές, Kαλαμάρια), οι γαρίδες κλπ. (H πλειονότητα των νηκτικών ειδών είναι θηρευτές που θηρεύουν την τροφή τους μέσα σε μεγάλη έκταση). Φυτοφάγα είδη όπως ο γαύρος (Engraulis encrasicolus) παίζουν σημαντικό ρόλο σε περιοχές αναβλύσεων όπου τεράστιες ποσότητες αυτού του ψαριού ευρίσκονται και αλιεύονται.

H πλειονότητα των ειδών του νηκτού αποτελείται από σαρκοφάγους οργανισμούς που βρίσκουν την τροφή τους καλύπτοντας μιά αρκετά ευρεία θαλάσσια περιοχή. H ταχύτητα κολύμβησης είναι σημαντικό στοιχείο της ζωής τους και γιά τούτο η όλη σωματική τους κατασκευή χαρακτηρίζεται από υδροδυναμικό σχήμα (ώστε να παρουσιάζει ελάχιστη τριβή), αρκετά ανεπτυγμένους μύες καθώς και είδικές προσαρμογές που εξασφαλίζουν ευελιξία και καλή πλοήγηση (πτερύγια, ουρά).

Δύο σημαντικές προσαρμογές των πλέον εξελιγμένων ιχθύων είναι η νηκτική κύστη και η πλευρική γραμμή. H πρώτη είναι ένας σάκκος με αέρα στο εσωτερικό του σώματός τους που τους εξασφαλίζει ουδέτερη πλευστότητα ενώ η δεύτερη (πλευρική γραμμή) είναι ένας σχηματισμός στις δύο πλευρές του σώματος που τους δίνει την δυνατότητα να αντιλαμβάνονται την σχετική κίνηση του νερού επομένως και την σχετική ταχύτητα και την κατεύθυνση .του γειτονικού τους ψαριού. H τελευταία αυτή προσαρμογή είναι εξαιρετικής σημασίας ιδιαίτερα γιά ψάρια που σχηματίζουν κοπάδια και τα οποία αντιδρούν όλα μαζί με τον ίδιο τρόπο όταν αντιληφθούν κίνδυνο.

Πολλά είδη ψαριών προκειμένου να αυξήσουν τον αριθμό των απογόνων τους παρουσιάζουν ένα ιδιόμορφο μεταναστευτικό πρότυπο: τα ενήλικα άτομα συγκεντρώνονται σε κοπάδια και ταξιδεύουν στις περιοχές ωοτοκίας όπου ζευγαρώνουν και αποθέτουν τα αυγά τους. Mετά την εκκόλαψη τα νεαρά άτομα, συνήθως με την βοήθεια ρευμάτων, μεταφέρονται σε περιοχές με αυξημένη παραγωγικότητα ("νηπιοτροφεία") όπου περνούν ένα μέρος της ζωής τους μέχρι να αποκτήσουν τις διαστάσεις εκείνες που θα τους επιτρέψουν να μεταβούν στις περιοχές όπου ζούν τα ενήλικα άτομα (πεδία διατροφής). Σηνήθως τα νηπιοτροφεία βρίσκονται σε αβαθείς περιοχές και όχι εξαιρετικά εκτεθειμένες στη δράση του κυματισμού. Oι περιοχές αυτές είναι εξαιρετικά μεγάλης σημασίας γιατί η διατάραξη της ισορροπίας τους π.χ. από ένα επεισόδιο ρύπανσης μπορεί να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες γιά ένα μεγάλο πληθυσμό ψαριών.